SUBSTANCJE PRIORYTETOWE I NIEBEZPIECZNE

Jednym z warunków osiągnięcia dobrego stanu wód jest eliminacja lub ograniczenie emisji najbardziej niebezpiecznych substancji produkowanych między innymi przez przemysł. Ramowa Dyrektywa Wodna (RDW) jak również dyrektywa 2008/105/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie środowiskowych norm jakości w dziedzinie polityki wodnej, zmieniająca i w następstwie uchylająca dyrektywy Rady 82/176/EWG, 83/513/EWG, 84/156/EWG, 84/491/EWG i 86/280/EWG oraz zmieniająca dyrektywę 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady zawierają wykaz substancji stanowiących poważne zagrożenie dla środowiska wodnego, a za pośrednictwem wody również dla ludzi. Substancje te zostały określone jako substancje priorytetowe, czyli substancje stanowiące szczególne zagrożenie dla środowiska wodnego. Wśród substancji priorytetowych wyróżnia się grupę niebezpiecznych substancji priorytetowych, które powinny zostać całkowicie wyeliminowane ze środowiska, ze względu na wysoce toksyczne właściwości, podatność na bioakumulację oraz trwałość.

 
O ile cele RDW realizowane są poprzez ograniczenie wprowadzania przez człowieka jakichkolwiek substancji do wód oraz ekosystemów od wód zależnych (zwłaszcza tych zaburzających ich funkcjonowanie np. biogenów przyspieszających eutrofizację wód), o tyle w przypadku substancji priorytetowych ograniczenie powinno być ostrzejsze i polegać na stopniowej, zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju, redukcji, a w przypadku priorytetowych substancji niebezpiecznych na całkowitej eliminacji wprowadzania do ekosystemów, tak aby docelowo doprowadzić do stanu, w którym ich stężenie odpowiadać będzie naturalnemu stężeniu tła.

Zagadnienia dotyczące ograniczania zrzutu substancji niebezpiecznych i priorytetowych do wód powierzchniowych i podziemnych na poziomie europejskim regulowane były i są poprzez następujące dyrektywy:

• 76/464/EWG Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 maja 1976 r. w sprawie zanieczyszczenia spowodowanego przez niektóre substancje niebezpieczne odprowadzane do środowiska wodnego Wspólnoty (uchylona dyrektywą 2006/11/WE);
• 80/68/EWG Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 grudnia 1979 r. w sprawie ochrony wód podziemnych przed zanieczyszczeniem spowodowanym przez niektóre substancje niebezpieczne;
• 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej;
• 2006/11/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 lutego 2006 r. w sprawie zanieczyszczenia spowodowanego przez niektóre substancje niebezpieczne odprowadzane do środowiska wodnego Wspólnoty;
• 2008/105/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie środowiskowych norm jakości w dziedzinie polityki wodnej, zmieniająca i w następstwie uchylająca dyrektywy Rady 82/176/EWG, 83/513/EWG, 84/156/EWG, 84/491/EWG i 86/280/EWG oraz zmieniająca dyrektywę 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady.

Dyrektywa 76/464/EWG Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 maja 1976 r.
w sprawie zanieczyszczenia spowodowanego przez niektóre substancje niebezpieczne
odprowadzane do środowiska wodnego Wspólnoty
(uchylona dyrektywą 2006/11/WE)

Dyrektywa ta regulowała zagadnienia dotyczące zrzutu substancji niebezpiecznych w ściekach odprowadzanych do środowiska wodnego.

Celem dyrektywy było stworzenie niezbędnych warunków dla eliminacji zanieczyszczenia wód powierzchniowych substancjami niebezpiecznymi z listy I oraz zmniejszenia zanieczyszczenia tych wód substancjami z listy II załącznika do dyrektywy.

Dostosowanie prawa polskiego do zapisów dyrektywy zostało dokonane głównie poprzez:

1. Ustawę z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne:

• artykuł 41 Prawa wodnego zgodnie z wymogami niniejszej dyrektywy wprowadza całkowity zakaz wprowadzania ze ściekami do wód lub do ziemi substancji niebezpiecznych z wykazu I przedmiotowej dyrektywy tj. DDT, PCB, PCT, aldryny, dieldryny, izodryny, HCH;
• istnieje system wydawania pozwoleń wodnoprawnych na zrzut ścieków, w których ustalone są limity emisyjne dla poszczególnych zakładów, wymagania dotyczące monitorowania zrzutu ścieków i jakości wody poniżej zrzutu, jak również wymagania dotyczące konieczności realizacji przedsięwzięć ograniczających zrzut zanieczyszczeń ze ściekami – art. 122 ÷ 141 Prawa wodnego;
• art. 122 ust. 10 Prawa wodnego wprowadza wymóg uzyskiwania pozwoleń wodnoprawnych na wprowadzenie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego z listy I i II do urządzeń kanalizacyjnych;
• zgodnie z art.127 ust. 3a Prawa wodnego pozwolenie wodnoprawne na wprowadzanie do wód lub do urządzeń kanalizacyjnych ścieków przemysłowych zawierających substancje szczególnie szkodliwe dla środowiska wodnego z listy I i II wydaje się na okres nie dłuższy niż 4 lata.

2. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego , które określa substancje szczególnie szkodliwe dla środowiska wodnego, powodujące zanieczyszczenia wód, które powinny być eliminowane, czyli wykaz I oraz substancje powodujące zanieczyszczenia wód, które powinny być ograniczane, czyli wykaz II. Rozporządzenie to zawiera wykaz wszystkich substancji niebezpiecznych zawartych w dyrektywie 76/464/EWG;

3. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 27 lipca 2004 roku w sprawie dopuszczalnych mas substancji, które mogą być odprowadzane w ściekach przemysłowych. Rozporządzenie to określa dopuszczalne masy niektórych substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego (substancje z wykazu I Dyrektywy 76/464/EWG), które mogą być odprowadzane do w oczyszczonych ściekach przemysłowych, w jednym lub więcej okresach, przypadające na jednostkę masy wykorzystywanego surowca, materiału, paliwa lub powstającego produktu.

Dla potrzeb wdrożenia przedmiotowej dyrektywy w drodze odstępstwa od artykułu 3 oraz załącznika do dyrektywy 82/176/EWG, artykułu 3 oraz załącznika I do dyrektywy 83/513/EWG, artykułu 3 oraz załącznika I do dyrektywy 84/156/EWG oraz artykułu 3 i załącznika II do dyrektywy 86/280/EWG, wartości dopuszczalnych dla ścieków odprowadzanych do wód wymienionych w artykule I dyrektywy 76/464/EWG Polska uzyskała okres przejściowy do dostosowania w terminie do 31 grudnia 2007 roku. Wartości dopuszczalne zawarte w załączniku II do dyrektywy 86/280/EWG, ze zmianami, dla DDT, aldryny, dieldryny, endryny oraz izodryny stosowało się od dnia przystąpienia do Wspólnoty Europejskiej tj. 1 maja 2004 roku.

Dyrektywa 80/68/EWG Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 grudnia 1979 r.
w sprawie ochrony wód podziemnych przed zanieczyszczeniem
spowodowanym przez niektóre substancje niebezpieczne

 
Celem dyrektywy jest zapobieganie zanieczyszczeniu wód podziemnych przed zanieczyszczeniem w szczególności wywołanym przez niektóre trwałe i bioakumulujące się toksyczne substancje należące do rodzin i grup substancji wymienionych w wykazie I lub II w Załączniku oraz jak najdokładniejsze kontrolowanie lub eliminacja konsekwencji zanieczyszczenia.

Dostosowanie prawa polskiego do zapisów dyrektywy zostało dokonane głównie poprzez:

1. ustawę z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne;
2. ustawę z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska;
3. ustawę z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach;
4. ustawę z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska;
5. rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 24 lipca 2006 r. w sprawie warunków jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi, oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego;
6. rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 lipca 2009 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego.

Działania podjęte w Polsce na rzecz realizacji postanowień dyrektywy 80/68/EWG to w szczególności :

• istniejący system wydawania pozwoleń wodnoprawnych na szczególne korzystanie z wód polegające na wprowadzeniu ścieków do wód powierzchniowych lub do ziemi, z uwzględnieniem najwyższych dopuszczalnych wartości wskaźników zanieczyszczeń dla niektórych substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego, a także na odwadnianiu obiektów lub wykopów budowlanych oraz zakładów górniczych,
• istniejący system wydawania pozwoleń na prowadzenie/budowę instalacji mogących powodować znaczne zanieczyszczenie poszczególnych elementów przyrodniczych albo środowiska jako mogących powodować całości, który pozwala na uniknięcie pośredniego zrzutu substancji niebezpiecznych do wód podziemnych,
• istniejące zorganizowane systemy państwowego monitoringu środowiska i statystyki publicznej, obejmujące składowanie odpadów niebezpiecznych i obieg substancji niebezpiecznych w gospodarce i przyrodzie;
• istniejący system wydawania pozwoleń na budowę składowisk odpadów, który pozwala na wdrożenie wszystkich wymagań dotyczących unikania lub ograniczania pośredniego zrzutu substancji niebezpiecznych do wód podziemnych, zgodnie z Ustawą o odpadach;
• funkcjonujący system ocen oddziaływania na środowisko, w którym sprawy ochrony wód podziemnych przed zanieczyszczeniem są uwzględniane niezależnie od tego, czy oceniana działalność wymaga uzyskania pozwolenia czy też nie;
• wprowadzony art. 39 ustawy Prawo Wodne całkowity zakaz wprowadzania ścieków do wód podziemnych.

Dyrektywa 2006/11/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 lutego 2006 r.
w sprawie zanieczyszczenia spowodowanego przez niektóre substancje niebezpieczne
odprowadzane do środowiska wodnego Wspólnoty

 

Dyrektywa ta reguluje zagadnienia dotyczące zrzutu substancji niebezpiecznych w ściekach do środowiska wodnego. Z dniem wejścia w życie przedmiotowej dyrektywy uchylona została wcześniej wielokrotnie zmieniana dyrektywa 76/464/EWG z dnia 4 maja 1976 r. o tym samym tytule.

Celem dyrektywy 2006/11/WE jest stworzenie niezbędnych warunków dla eliminacji zanieczyszczenia wód powierzchniowych substancjami niebezpiecznymi z listy I oraz zmniejszenia zanieczyszczenia wód powierzchniowych substancjami z listy II załącznika do dyrektywy.

Dostosowanie prawa polskiego do zapisów dyrektywy zostało dokonane głównie poprzez:

1. ustawę z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne;
2. rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 24 lipca 2004 r. w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego. Określa ono substancje szczególnie szkodliwe dla środowiska wodnego, powodujące zanieczyszczenia wód, które powinny być eliminowane (wykaz I) oraz substancje powodujące zanieczyszczenia wód, które powinny być ograniczane (wykaz II);
3. rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 lipca 2009 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego. Rozporządzenie to określa dopuszczalne masy niektórych substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego (substancje z wykazu I Dyrektywy 2006/11/WE), które mogą być odprowadzane do w oczyszczonych ściekach przemysłowych, w jednym lub więcej okresach, przypadające na jednostkę masy wykorzystywanego surowca, materiału, paliwa lub powstającego produktu.

W Polsce wymogi dyrektywy 2006/11/WE realizowane są głównie poprzez :

• ustanowiony ustawą Prawo wodne całkowity zakaz wprowadzania ze ściekami do wód lub do ziemi substancji niebezpiecznych z wykazu I przedmiotowej dyrektywy tj. DDT, PCB, PCT, aldryny, dieldryny, izodryny, HCH;
• istniejący system wydawania pozwoleń wodnoprawnych na zrzut ścieków, w których ustalone są limity emisyjne dla poszczególnych zakładów, wymagania dotyczące monitorowania zrzutu ścieków i jakości wody poniżej zrzutu, jak również wymagania dotyczące konieczności realizacji przedsięwzięć ograniczających zrzut zanieczyszczeń ze ściekami;
• wprowadzony ustawą Prawo wodne wymóg uzyskiwania pozwoleń wodnoprawnych na wprowadzenie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego z listy I i II do urządzeń kanalizacyjnych;
• zapisy ustawy Prawo wodne o wydawaniu pozwolenia wodnoprawnego na wprowadzanie do wód lub do urządzeń kanalizacyjnych ścieków przemysłowych zawierających substancje szczególnie szkodliwe dla środowiska wodnego z listy I i II na okres nie dłuższy niż 4 lata;
• istniejący system wydawania pozwoleń wodnoprawnych na szczególne korzystanie z wód polegające na wprowadzeniu ścieków do wód powierzchniowych lub do ziemi lub na odwadnianie obiektów lub wykopów budowlanych oraz zakładów górniczych zgodny z artykułem 122 ustawy Prawo wodne;
• istniejący systemy państwowego monitoringu środowiska obejmujące obieg substancji niebezpiecznych w gospodarce i przyrodzie.

Ocena realizacji wykonania dyrektywy 2006/11/WE w Polsce przez wydziały inspekcji wojewódzkich inspektoratów ochrony środowiska sprowadza się do:

• zidentyfikowania zakładów przemysłowych na terenie województwa objętych obowiązkiem określonym w dyrektywie;
• sprawdzania, czy posiadają one lub podmioty, które przejęły obowiązek oczyszczania ścieków, stosowne pozwolenia na odprowadzanie substancji objętych tymi dyrektywami. ze szczególnym zwróceniem uwagi na dwa elementy:
  - w pozwoleniach tych unormowane powinny być zarówno stężenia substancji w odprowadzanych ściekach, jak i ilość odprowadzanej substancji w stosunku do wykorzystanego surowca lub zdolności produkcyjnej,
  - w przypadku elektrolizy chlorków alkalicznych podane powinny być procedury monitorowania oraz terminy dostosowania się do odpowiedniego wskaźnika lub wskaźników jakości,
• sprawdzenia, czy spełniane są warunki pozwoleń.

Dyrektywa 2008/105/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 2008 r.
w sprawie środowiskowych norm jakości w dziedzinie polityki wodnej,
zmieniająca i w następstwie uchylająca dyrektywy Rady 82/176/EWG, 83/513/EWG, 84/156/EWG, 84/491/EWG i 86/280/EWG oraz zmieniająca dyrektywę
2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady

Celem dyrektywy jest zapewnienie wyższego poziomu ochrony wód przed zanieczyszczeniem określonymi substancjami, zwiększenie bezpieczeństwa korzystania z zasobów wodnych, podniesienie jakości środowiska wodnego, osiągnięcie dobrego stanu chemicznego wód powierzchniowych.

Dostosowanie prawa polskiego do zapisów dyrektywy nastąpi poprzez:

1. zmianę ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne;
2. rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 2 lipca 2010 r. w sprawie wykazu substancji priorytetowych w dziedzinie polityki wodnej;
3. zmianę rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 20 sierpnia 2008 r. w sprawie sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych;
4. zmianę rozporządzenia Ministra Środowiska z dn. 13 maja 2009 r. w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych i podziemnych.

Pierwszym krokiem do uregulowania kwestii ograniczenia zanieczyszczenia wód substancjami niebezpiecznymi było przyjęcie w 2001 r. Decyzji nr 2455/2001/WE zawierającej listę niektórych substancji chemicznych, uznanych za tzw. substancje priorytetowe (tj. substancje stanowiące szczególne zagrożenie dla środowiska wodnego) oraz priorytetowe substancje niebezpieczne (powodujące znaczne ryzyko dla środowiska, czyli trwałe, toksyczne i podatne na bioakumulację). Wykaz tych substancji stał się treścią Załącznika X do Ramowej Dyrektywy Wodnej.

Kolejnym etapem wprowadzania w życie strategii ochrony wód było opracowanie na poziomie Komisji Europejskiej norm jakości środowiska dla substancji priorytetowych. W świetle zapisów opublikowanej w 2008 roku dyrektywy 2008/105/WE do 2018 roku wszystkie państwa członkowskie, w tym Polska, będą musiały zmniejszyć zanieczyszczenia wód substancjami uznanymi za priorytetowe oraz stopniowo wyeliminować zanieczyszczenia substancjami priorytetowo niebezpiecznymi. W ciągu najbliższych lat należy wykazać postępy w zakresie przestrzegania norm czystości wód.

Dodatkowo do 2011 roku Komisja Europejska ma zadecydować o klasyfikacji 13 nowych substancji jako priorytetowe lub niebezpieczne. Nowa lista substancji priorytetowych zostanie przedstawiona przez Komisję najprawdopodobniej w 2013 roku. Przyjęcie środowiskowych norm jakości jest planowane w 2015 roku i zbiega się z terminem aktualizacji planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy.
Najistotniejsze kwestie zawarte w dyrektywie 2008/105/WE to:

• wprowadzenie norm jakości dla każdej z 33 substancji z wykazu załącznika II do dyrektywy 2008/105/WE oraz dla 8 innych substancji zanieczyszczających (normy te przyjmują postać średnich rocznych stężeń oraz maksymalnych dopuszczalnych stężeń w wodach powierzchniowych);
• możliwość wprowadzenia tzw. strefy mieszania, czyli przejściowego obszaru przekroczenia, znajdującego się w sąsiedztwie punktów zrzutu zanieczyszczeń;
• wprowadzenie obowiązku sporządzenia wykazu emisji, zrzutów i start substancji priorytetowych i innych substancji zanieczyszczających zawartych w Załączniku I do dyrektywy 2008/105/WE.