DEROGACJE.. CZYLI ODSTĘPSTWA OD OSIĄGNIĘCIA CELÓW ŚRODOWISKOWYCH

Mówiąc o derogacjach (zwanych również odstępstwami) należy pamiętać, że jest to element procesu planistycznego współtowarzyszący celom środowiskowym. Podobnie jak cele środowiskowe, derogacje zdefiniowane zostały w artykule 4 Ramowej Dyrektywy Wodnej (RDW), natomiast w Polskim prawodawstwie – w ustawie Prawo wodne.

W świetle założeń RDW cele środowiskowe mają zapewnić długookresowe, racjonalne gospodarowanie wodami oraz ochronę zasobów wodnych w myśl zasady zrównoważonego rozwoju. W artykule 4 ust. 1 określono ogólny cel RDW, jaki ma być osiągnięty w odniesieniu do wszystkich części wód powierzchniowych i podziemnych (tj. dobry stan do 2015 roku), a także wprowadzono zasadę zapobiegania jakiemukolwiek dalszemu pogorszeniu się ich stanu. W tym samym artykule określono cele środowiskowe dla części wód silnie zmienionych i sztucznych (tzn. dobry potencjał ekologiczny i dobry stan chemiczny), oraz ustalono ścisłe kryteria ich wyznaczania. W trakcie opracowania pierwszych planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy wynikło wiele sporów dotyczących wód silnie zmienionych i sztucznych – czy należy traktować je jako „cele alternatywne” czy też jako odstępstwa. Ostatecznie kwestię tę wyjaśniają wytyczne CIS Guidance Document No. 20: Guidance on exemptions to the environmental objectives (2009).

Integralną częścią celów środowiskowych są tzw. odstępstwa. W art. 4 ust. 4-7 RDW oraz w art. 38 ustawy Prawo wodne określono warunki i procedurę, w jakich można je zastosować. W sytuacji gdy osiągnięcie celów środowiskowych dla poszczególnych jednolitych części wód jest niemożliwe, ze względu na uwarunkowania techniczne, zbyt duże koszty działań prowadzących do poprawy stanu lub uniemożliwiają to warunki naturalne, dopuszczalne jest:

• przedłużenie terminu (odstępstwa czasowe); dobry stan musi być osiągnięty najpóźniej do 2021 lub 2027 roku (art. 4 ust. 4 RDW) albo w najkrótszym terminie, na jaki pozwalają warunki naturalne, po 2027 roku.
  
  Odstępstwa czasowe można wyznaczyć ze względu na:
  - brak możliwości technicznych wdrożenia działań
  - dysproporcjonalne koszty wdrożenia działań
  - warunki naturalne niepozwalające na poprawę stanu części wód
   w sytuacji gdy spełnione są warunki:
  -- nie zachodzi pogarszanie stanu wód,
  -- przesunięcie terminu i jego przyczyny są wyjaśnione w planie gospodarowania wodami na obszarze dorzecza,
  -- działania mające doprowadzić określone części wód do dobrego stanu w proponowanym (przesuniętym) terminie, wraz harmonogramem ich realizacji, są podane w planie gospodarowania wodami na obszarze dorzecza.
   
• osiągnięcie mniej rygorystycznych celów pod pewnymi warunkami (art. 4 ust. 5 RDW);
  
  Mniej rygorystyczne cele ustala się dla tych części wód, które zostały tak zmienione w wyniku działalności człowieka lub ich warunki są takie, że doprowadzenie ich do stanu (potencjału) dobrego jest niemożliwe ze względu na:
  - brak możliwości technicznych wdrożenia działa
  - dysproporcjonalne koszty wdrożenia działań
  w sytuacji gdy:
  -- zapewnione jest osiągnięcie stanu możliwie najbliższego wymaganiom stanu dobrego przy danych oddziaływaniach,
  -- nie zachodzi dalsze pogarszanie stanu części wód,
  -- ustanowione mniej rygorystyczne cele i powody ich ustanowienia przedstawione są w planie gospodarowania wodami na obszarze dorzecza.
   
• czasowe pogorszenie się stanu w przypadku okoliczności o charakterze naturalnym czy działania siły wyższej np. powodzie i susze (art. 4 ust. 6 RDW);
  
  Za czasowe pogorszenie się stanu części wód rozumie się pewne okoliczności, które są wyjątkowe lub których nie można było w sposób racjonalny przewidzieć. Stosowanie tego rodzaju odstępstwa wymaga jednolitego na poziomie wszystkich krajów członkowskich rozumienia terminów takich jak „ekstremalne zjawiska powodziowe” i „długotrwała susza”. Terminy te wyjaśnione zostały w wytycznych CIS Guidance Document No. 20: Guidance on exemptions to the environmental objectives (2009).
   
• nowe zmiany charakterystyki fizycznej części wód powierzchniowych lub zmiany poziomu części wód podziemnych, lub też niezapobieżenie pogorszeniu się stanu części wód powierzchniowych (z bardzo dobrego do dobrego) w wyniku nowych form zrównoważonej działalności gospodarczej człowieka (art. 4 ust. 7 RDW).
  
  Po wystąpieniu nowej zmiany hydromorfologicznej może zdarzyć się, że część wód kwalifikuje się do wyznaczenia jako silnie zmieniona, zgodnie z art. 4 ust. 3 RDW w następnym cyklu planowania. Zgodnie z RDW nie ma wymogu, aby czekać z jej wyznaczeniem do ogłoszenia następnego planu gospodarowania wodami na obszarze dorzecza. Natomiast nie można na podstawie przewidywania znaczącej modyfikacji hydromorfologicznej wyznaczyć części wód jako silnie zmienionej, zanim nie pojawi się nowa zmiana. Po zastosowaniu art. 4 ust. 7 i w przypadku wyznaczenia nowych silnie zmienionych części wód należy stosować podejście opracowane w ramach wytycznych dla silnie zmienionych części (Guidance document n.o 4 Identification and Designation of Heavily Modified and Artificial Water Bodies).

Wspólną cechą wszystkich powyższych odstępstw od osiągnięcia celów środowiskowych jest wymóg spełnienia ścisłych warunków i przedstawienia uzasadnienia w planie gospodarowania wodami na obszarze dorzecza. Ponadto Ramowa Dyrektywa Wodna w art.4 ust. 8 i 9 wprowadza dwie zasady stosujące się do wszystkich odstępstw. Po pierwsze, odstępstwa nie mogą wykluczać lub utrudniać osiągnięcia celów środowiskowych w innych częściach wód, po drugie, należy osiągnąć przynajmniej taki sam poziom bezpieczeństwa, jaki przewiduje istniejące ustawodawstwo wspólnotowe.
Na ogół przyjmuje się, że wyłączenia, o których mowa w art. 4 ust. 4-6 RDW stosują się do wszystkich celów środowiskowych, a stąd również do art. 4 ust. 1 lit. c, który ustala cele dla obszarów chronionych. Natomiast art. 4 ust. 9 jasno określa wymóg polegający na tym, że przy stosowaniu wyłączeń na podstawie art. 4 należy zapewnić ten sam poziom ochrony, jaki przewiduje obowiązujące ustawodawstwo wspólnotowe. Oznacza to, że odstępstw od osiągnięcia celów środowiskowych w ramach RDW nie można stosować, chcąc obniżyć cele i obowiązki ustalone w innych aktach ustawodawstwa UE.

Przykładowo: Proponowana jest nowa inwestycja, która spowodowałaby pogorszenie się stanu i nieosiągnięcie celów dla obszaru Natura 2000. W takim przypadku, aby spełnić postanowienia zarówno RDW, jak i Dyrektywy Siedliskowej musiałyby być spełnione istotne warunki określone w art. 4 ust. 7 RDW dla dopuszczenia pogorszenia się stanu, jeśli jest to część wód, a także musiałyby być spełnione warunki określone w art. 6 Dyrektywy Siedliskowej (92/43/EWG) dla dopuszczenia nieosiągnięcia celu dla obszaru Natura 2000.

Ramowa Dyrektywa Wodna jest dyrektywą środowiskową, a więc stosowanie odstępstw w jej wypełnianiu powinno być wyjątkiem, a nie regułą.

Źródło: Policy Paper „Exemptions to the Environmental Objectives under the Water Framework Directive”, Common Implementation Strategy for the WFD, November 2007

Wytyczne Komisji Europejskiej dotyczące odstępstw dostępne są pod adresem: http://circa.europa.eu/Public/irc/env/wfd/library?l=/framework_directive/guidance_documents